"De poort keert terug" in Edam
“De Poort keert terug”. Met dat motto wil het bestuur van de Stichting Joods Verleden Edam u vragen mee te werken aan de terugkeer van de houten poort die tot in de Tweede Wereldoorlog op de Joodse begraafplaats aan het Oorgat heeft gestaan.
In dit stukje kondigen we een reeks van artikelen aan over de Joodse gemeenschap aan, mede geschreven ter ondersteuning van die oproep. Want, al zeggen we het zelf, er is sinds december 2018 toen de Stichting is opgericht al veel tot stand gebracht, maar we zijn nog niet klaar.
Het beeld “De Tochtgenoten” van Hubert van Lith, het monument voor de in de oorlog vermoorde Joden, staat niet meer tussen ANWB- en andere wegwijzers en borden maar heeft een passende omgeving, een mooi pleintje met bankjes dat door de gemeente is gerealiseerd. Wat we nog willen is op deze plek op een passende wijze informatie geven over hoe dit beeld tot stand is gekomen, over de gedenksteen en over de zogenaamde “Stolpersteine” die in Edam de huizen markeren van waaruit de 21 eerder uit Duitsland gevluchte Joden zijn weggevoerd.
De Joodse begraafplaats aan het Oorgat was een keurig onderhouden maar ook enigszins anoniem grasveldje. De gemeente heeft de verdorrende ligusterhaag vervangen door een beukenhaag die al aardig is aangeslagen.
Als u nu op uw wandeling langs de vesting langs de begraafplaats wandelt treft u een fraai stuk werk dat de 4e jaars leerlingen van SG De Triade hebben uitgevoerd: een levensgrote verbeelding van de oorspronkelijke houten poort die ooit de ingang van de begraafplaats was. De poort is in de oorlog gesloopt en heeft in verschillende kachels enige warmte gegeven. Het is ons streven om de poort in zijn originele vorm weer terug te laten keren.
Ook willen we het zogenaamde “metaheerhuisje”, het lijkenhuisje, dat eveneens in de oorlog is gesloopt weer terugbrengen op de begraafplaats.
Tot nu toe hebben we, naast de gemeente, veel medewerking mogen ervaren. We noemen enkelen:
- het ontwerpbureau De Edamse School heeft, om niet, zorgvuldig onderzoek gedaan naar de historie van de begraafplaats en Jan Visser heeft de bouwtekening gemaakt voor de poort.
- de bouwers van het Van Drunen project aan het Oorgat hebben door sponsoring het mogelijk gemaakt dat de toelichting bij het monument kan worden geplaatst,
- de Triade werkt en denkt enthousiast mee. In het najaar zal daar door hun de echte poort worden getimmerd.
Ook zo een geschenk is de medewerking van amateur-historicus Rob Teunissen die onderzoek doet naar de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Edam. In de komende edities van de Stadskrant zal hij vertellen wat er bekend is over de Joodse gemeenschap die van eind 18e eeuw tot eind 19e eeuw in Edam heeft geleefd.
Het is geschiedenis, onderdeel van het rijke verhaal van de historie van Edam. Maar het gaat ons ook om wat de twee zijden van het Oorgat ons kunnen leren voor nu.
Aan de ene kant van het Oorgat wordt met het monument en met de steen met de 21 namen van de uit Edam weggevoerde Joden de uiterste vorm van discriminatie, de Holocaust, herdacht. Aan de andere kant van de straat ligt de Joodse begraafplaats, het restant van de – we leggen daar graag de nadruk op- vreedzame samenleving die er indertijd is geweest met de Joodse minderheid.
We hopen door zo duidelijk mogelijk de achtergronden en geschiedenissen rond deze plek kenbaar en voelbaar te maken en in samenwerking met Edamse scholen lessen voor nu te trekken.
Of het gaat lukken om onze plannen te realiseren hangt af van de bijdragen die we weten te genereren. Als u sympathie heeft voor dit initiatief hopen we dat u dat wilt vertalen in een eenmalige overmaking, hoe bescheiden ook. Zo kunnen we ervaren dat de gemeenschap van Edam ons initiatief steunt.
Ons banknummer is NL43 RABO 0344 4414 31 t.n.v. Stichting Joods Verleden Edam.