Hoe Zwarte Piet in Volendam, een van zijn laatste bolwerken, van kleur verandert – en ook weer niet
Ook Volendam, dat tot nog toe van geen roetveegpiet wilde weten, stapt tijdens de sinterklaasintocht zondag over op Pieten ‘volgens de huidige standaard’. Wat houdt die omslag precies in? ‘Dit is een schijnverandering.’
Of ze nog één keer kunnen samenkomen om te praten over de viering ‘nieuwe vorm’, mailt Cees de Wit, de vaste Sinterklaas van Volendam, naar zijn Pieten. Het is halverwege oktober. Nog een maand en de Dijk zal weer volstromen met verwachtingsvolle kinderen, hun blik gericht op de Gouwzee, waar de verlichte pakjesboot bij schemering het klotsende water trotseert.
Het zingt al langer rond in Volendam, een dorp met ongeveer 23 duizend inwoners die het sinterklaasfeest als hoogtepunt van het jaar beschouwen. Na de rellen van vorig jaar, waar Volendammers de activisten van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) met eieren en visafval bekogelden, weten ze één ding zeker: dit nooit meer. Een kinderfeest hoort vlekkeloos te verlopen. Zonder rellen, zonder ingehouden woede.
Dat is ook de belangrijkste reden dat de twee sinterklaascomités onlangs een radicale ommezwaai aankondigden. ‘Met het oog op de waarborging van de veiligheid’ zijn ze genoodzaakt het uiterlijk van de Volendamse Pieten aan te passen, schrijven ze. Zo is een van de laatste bolwerken waar Piet nog ouderwets zwart was alsnog om.
In de Sint Jozefvereniging, een buurthuis aan de Dijk, worden de Pieten die dinsdagavond in oktober alvast voorbereid op de veranderingen. De Sint kondigt de uitkomst aan van een experiment tijdens een eerdere vergadering. Een professioneel visagist had toen voor de Pieten een middenweg geprobeerd te vinden: niet te zwart, toch nog onherkenbaar voor de dorpsgenoten.
De vijf Pieten die nu het resultaat tonen, hebben bruin geschminkte gezichten met zwarte vegen eroverheen. Volgens de comités is de kleur van de Pieten daarmee aangepast aan ‘de huidige standaard’.
De 63-jarige Cor Koning is ontstemd. Hij is al vijftig jaar zwarte piet in Volendam en vindt de Pieten ‘nieuwe vorm’ veel te herkenbaar. ‘Op Volendam kent iedereen elkaar.’ Überhaupt snapt hij niet waarom deze verandering nodig is. Dat de karikatuur van Piet sommigen pijn doet, is volgens hem ‘een regelrechte leugen’. Zwarte Piet, zo is zijn stellige overtuiging, heeft niets met racisme te maken.
Geëmotioneerd kondigt Koning door de microfoon aan dat hij nooit zal zwichten voor ‘een terreurorganisatie’ (hij doelt op KOZP, red.). ‘Ik doe niet meer mee’, zegt hij, waarop hij zijn jas aantrekt en huiswaarts keert.
Bruine Piet
Negen jaar nadat het Amsterdamse stadsdeel IJburg lichtbruine en ‘gevlekte’ pieten aan de eigen intocht had toegevoegd, zijn de meeste Nederlandse gemeenten overgestapt op roetveegpieten. Gemeenten die nog ‘in transitie’ zijn, zoals Venlo (dat grijze Pieten inzet) en Emmen (dat Zwarte Piet stapsgewijs afbouwt), kunnen rekenen op bezoek van KOZP.
Des te groter is de verwondering dat een standvastig en eigengereid dorp als Volendam, waar Zwarte Piet net als in Urk en Staphorst nog op handen wordt gedragen, opeens ‘de pleister er in één keer aftrekt’, zoals een betrokkene verwonderd schetst. Hoe kan dit? En wat houdt het precies in?
Wie de stemming in het dorp peilt, merkt al snel dat de ‘van hogerhand opgelegde’ beslissing niet strookt met de overtuiging van veel Volendammers. Een ondernemer in winkelcentrum Havenhof loopt rood aan als hem wordt gevraagd of Zwarte Piet nog altijd onderdeel uitmaakt van de decoratie – aan het plafond bungelen bruin geschminkte Pietenpoppen met grote rode lippen en kroeshaar. ‘Dit is geen Zwarte Piet, maar Brúíne Piet’, gnuift hij.
Dat hij niet met zijn naam in de krant wil, is exemplarisch voor de gevoelige snaar die het onderwerp in het dorp raakt. Een veelgehoord argument is dat men vreest voor ‘nieuwe terreur’ van KOZP, terwijl Volendam ‘juist heel erg open staat voor buitenstaanders’. Daarmee wordt gedoeld op de miljoenen toeristen die jaarlijks naar het karakteristieke dorp trekken.
De gematigder inwoners, die erkennen dat Volendam niet kan achterblijven nu de roetveegpiet bijna overal de norm is geworden, laten zich op straat niet horen. ‘Die houden wijselijk hun mond’, zegt een voorbijganger. ‘Want daarmee maken ze zich niet geliefd hier.’
Ook politiek gezien ligt het onderwerp gevoelig, blijkt uit een rondgang langs fractievoorzitters. Een paar reageren niet, anderen willen liever niet in de krant. Nico van Straalen (GroenLinks) denkt dat de verandering niet had plaatsgevonden als het had afgehangen van de gemeenteraad, die zich niet bemoeit met de inhoud van de intocht. ‘De meeste politici vinden dat toch lastig, vanwege de achterban die ze vertegenwoordigen.’
Alleen Jaap Schilder, de fractievoorzitter van Forum voor Democratie (een zetel in de raad), verkondigt zijn mening over Zwarte Piet hardop. Hij houdt van die man, zegt hij. Zijn 1,5 jaar oude dochter kijkt thuis dvd’s uit een tijd dat de kleur van de Pieten nog niet ter discussie stond. Sinterklaas is een oud goed, legt hij uit. ‘Daar mogen we gerust trots op zijn.’
Garnalenpellerij
Over één ding zijn Volendammers het roerend met elkaar eens: de sinterklaasviering is heilig. Volgens inwoner Thoom Bond heeft dit onder meer te maken met de welvaart die de garnalenpellerij de Volendammers in de jaren vijftig bracht. ‘In Edam kregen de kinderen een chocoladeletter, hier een stoel vol met snoep’, zegt hij aan de met kant gedekte koffietafel van het Volendams Museum.
Dick Bond, een neef van Thoom, omschrijft Volendammers als ‘een dwars volkje’, met een grote hang naar tradities, waaronder de jaarlijkse kermis en het dopen van de kinderen. Dat verklaart volgens hem ook waarom het zo gevoelig ligt dat er aan Zwarte Piet wordt getornd. ‘Onze neuzen staan al honderden jaren dezelfde kant op.’
Toch is achter de schermen een kentering gaande. Zo wordt het bij wet verplichte burgerschapsonderwijs op de basisscholen in Volendam al vijf jaar als katalysator gebruikt om de verandering van Zwarte Piet bespreekbaar te maken, zegt Wilma Tjalsma, bovenschools manager bij de Stichting Katholiek Onderwijs Volendam (waaronder acht basisscholen vallen). ‘Het is onze taak kinderen open-minded voor te bereiden op een maatschappij waarin mensen in alle opzichten van elkaar mogen verschillen.’
Bij de meeste ouders hoefde Tjalsma, die zelf niet uit Volendam komt, daar niet over te beginnen. ‘Piet was pikzwart, iets anders was niet bespreekbaar.’ De gedaantewisseling van Piet in de rest van het land ging bovendien aan veel kinderen voorbij: de Volendamse jeugd kijkt het lokale Sinterklaasjournaal op omroep LOVE, waar Piet altijd roetzwart is gebleven.
Dat er toch beweging in het debat is gekomen, valt grotendeels toe te schrijven aan een reeks gebeurtenissen sinds eind vorig jaar. Tjalsma herinnert zich ‘intensieve’ gesprekken met de beide sinterklaascomités. Onder toeziend oog van burgemeester Lieke Sievers wordt afgesproken dat 25 procent van de Pieten die ook op de scholen langskomen niet meer zwart is.
Eind 2021 schuift ook Kick Out Zwarte Piet aan bij een overleg met Sievers en de twee comités. KOZP is benaderd door Volendammers die het onverteerbaar noemen dat Piet zwart blijft in het dorp – KOZP wil niet zeggen wie dit zijn – en legt daarop contact met de gemeente. Al in het eerste gesprek lijkt de zaak beklonken. KOZP gunt Volendam een jaar de tijd om met Zwarte Piet te stoppen. ‘Ze hadden echt een goed plan liggen om van Zwarte Piet af te komen’, herinnert Marisella de Cuba, een van de drie aanwezigen van KOZP, zich.
Maar als de KOZP’ers willen weten wanneer Volendam precies van Zwarte Piet afstapt, krijgen ze volgens De Cuba geen duidelijk antwoord van de comités. ‘Het kon een, twee, maar ook nog vier jaar duren. Dat was voor ons onbespreekbaar.’
KOZP plant daarop een demonstratie in Volendam, maar trekt deze weer in als de gemeente de intocht vanwege de coronapandemie op het laatst afblaast. Verbijsterd zijn de activisten als die dag alsnog tientallen pikzwarte Pieten met elektrische fatbikes door Volendam trekken, met de Sint in hun kielzog.
‘Het was blackface all over the place’, constateert De Cuba na het zien van de filmpjes op sociale media. Wat de KOZP’ers ook steekt: dat burgemeester Sievers de alternatieve intocht ‘heel graag’ heeft ondersteund.
Onaangekondigd stappen de KOZP’ers twee weken later de bus uit om op het marktplein van Volendam tegen Zwarte Piet te demonstreren. Het regent al snel eieren, oliebollen en sigarettenpeuken, maar de activisten vinden dat ze hun punt hebben gemaakt.
Contact met de gemeente en de comités is er niet meer geweest sinds het geklapte overleg eind 2021, zegt De Cuba. In een toelichting op hun eerdere persbericht lieten de comités vorige week weten dat ze uitgaan van een intocht ‘zonder demonstranten en de negatieve tendens die actiegroepen met zich meebrengen’. Zo bezien lijkt de uit de hand gelopen KOZP-betoging toch van invloed geweest.
Intussen zijn de geesten op de basisscholen rijp gemaakt voor het einde van Zwarte Piet. Wilma Tjalsma vertelt hoe meerdere keren met schooldelegaties (bestaande uit een directeur, leerkracht en ouder) is gesproken over het onderwerp. Dat er al een gezamenlijke omslag werd bereikt toen bij de derde sessie ook de beide sinterklaascomités aanschoven, had Tjalsma niet verwacht. ‘De gemene deler was toch: dit moet weer een leuk kinderfeest worden, want daar dreigen we te ver van af te drijven.’
Pieten-ondergrondse
Wordt Zwarte Piet definitief uit Volendam verbannen? Daar lijkt het niet op. In een winkel bij de haven, vertelt Leon (‘niet m’n echte naam’) over de bezoekjes aan winkels, sportscholen en huizen die hij dit jaar met zijn eigen Zwarte Pietendelegatie op aanvraag aflegt.
Hij heeft de groep tien jaar geleden opgericht om Sinterklaas te ontlasten. Nu neemt zijn delegatie voor het eerst de vorm aan van een stille protestgroep. Uit onvrede met de nieuwe koers zijn een aantal Pieten naar zijn groep overgestapt. ‘We waren eerst met z’n tienen, nu met een stuk of 25’, aldus Leon. ‘We opereren in de schaduw, want we hebben geen zin in gedoe. Alles verloopt via via.’ Voldane grijns: ‘We zitten al twaalf dagen helemaal vol, van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds.’
Dat Volendam toch nog geen afscheid lijkt te kunnen nemen van Zwarte Piet, komt voor Marisella de Cuba van KOZP als een grote teleurstelling. ‘Wat Volendam nu doet, is een schijnverandering.’
Die boodschap is aan ex-Zwarte Piet Cor Koning niet besteed. Ondanks zijn bedenkingen over de nieuwe koers zal hij aankomende zondag op de Dijk staan om de intocht van dichtbij mee te maken. Als lid van het tamboer-muziekkorps zorgt hij voor een extra feestelijk tintje. ‘Sinterklaas’, zo zegt hij plechtig, ‘blijft voor mij het mooiste feest van het jaar.’
